सात्विक कीर्तीची

       

यज्ञाची सात्विक कीर्ती. जगातल्या किर्तीतही भौतिकता असते. अशी कीर्ती भौतिकच असायची. पण त्यात जर यज्ञातल्या सात्विक कीर्तीची भर पडली तर मग काय सांगावं! जगातली कीर्ती विद्येच्या योगे मिळते, वित्ताच्या योगे मिळते, सत्तेच्या योगे मिळते. अवघ्या विश्वात भगवंताची कीर्ती असेल किंवा नसेल पण सत्ताधीशाची कीर्ती सर्वत्र असते.

    

जशी सत्तेची कीर्ती, संपत्तीची कीर्ती, विद्याची कीर्ती तशी आणखी एक सात्विक तेची कीर्ती असते - सत्कर्माची कीर्ती असते. धर्मराज युधिष्ठिराची कीर्ती सर्व ठिकाणी पोहोचली होती कारण की ती त्याच्या सात्विक कर्माची कीर्ती होती. महाभारताच्या युद्धाच्या वेळेस द्रोणांना अश्वस्थामा मेला असं कळलं त्यावेळी ते म्हणतात, 'दुसऱ्या कुणाला नको, धर्मराजाला जाऊन विचारूया.' म्हणून त्यांनी धर्मराज युधिष्ठिराला जाऊन विचारायला सांगितलं होतं. तो जर म्हणाला तर ते खरं! धर्मराज भले शत्रू पक्षात उभा असला तरी त्याच्यावर द्रोणांचा विश्वास होता. ही सात्विकतेची कीर्ती आहे. द्रोणांचा कृष्णावर विश्वास नव्हता. एखाद्या politician - मुत्सद्दी , राजकारण धुरंदर माणसाला विचाराल तर तो इतक लांब लचक लेक्चर देईल की, 'ठीक आहे, काय असेल ते पाहून मग कळवीन.' याचा अर्थ असा नव्हे की कृष्ण मूत्सद्दी - राजकारणी होता. कृष्णाने जीवनात एकही अनैतिक गोष्ट केलेली नाही. त्याने काही खोटेपणा केलेला नाही. मात्र लढाईचे काही नियम आणि civil code - नागरी जनजीवनाचे नियम यात फरक असतो. जेव्हा civil माणसं लढायची चर्चा करू लागतात त्यावेळी ती अनाधिकारी किंवा ज्याला लहान तोंडी मोठा घास म्हणतात ना तशी गोष्ट असते. हा आपला प्रांत नाही.  रणपंडित लोकच ती चर्चा करू शकतात आणि अशा रणपंडित लोकांच्या या प्रसंगा विषयी टीका केलेली असती तर त्याला अर्थ असता.

     

सात्विकतेची कीर्ती ही यज्ञाची कीर्ती. ही सात्विक कीर्तीच आहे, सत्कर्माची कीर्ती आहे. अशी माणसं लोकांच्या हृदयात स्थान मिळवतात. अशी कीर्ती एखाद्याला मिळाली तर सारी दुनिया त्याला सात्विक मानायला लागते. परंतु अशी कीर्ती मिळाली की मग मी सात्विकच आहे आणि माझ्यासारखा पंचवीस लोकांना मी सात्विक बनू शकतो असं त्याला वाटायला लागलं की सगळं मुसळ केरात ! उलट तो तर आत्मज्ञान मिळवण्याच्या मार्गावरची एक पायरी खालीच येतो.

सात्त्विक कीर्ती ही सामान्य कीर्तीपेक्षा खूप वेगळी आणि अधिक मूल्यवान असते. सत्तेची, संपत्तीची आणि विद्येची कीर्ती तात्कालिक असते, परंतु सात्त्विक कीर्ती ही स्थायी असते कारण ती नैतिकतेवर आणि सत्कर्मावर आधारलेली असते. धर्मराज युधिष्ठिर यांचा उल्लेख यासाठी अगदी योग्य वाटतो—त्यांच्या सत्यप्रियतेवर, चारित्र्यावर आणि निःस्वार्थ आचरणावर संपूर्ण समाजाचा विश्वास होता.

कृष्णासंदर्भातील तुमची मांडणीही विचारप्रवर्तक आहे. युद्धकौशल्य आणि मुत्सद्देगिरी यात नीतिसंमत लवचिकता आवश्यक असते. कृष्ण हा केवळ धूर्त राजकारणी नव्हता, तर त्याने युद्धातील नीती आणि जीवनातील नैतिकता यांच्यातील सीमारेषा स्पष्टपणे समजावून सांगितली. त्याने अनैतिकता कधीच स्वीकारली नाही, मात्र रणभूमीच्या परिस्थितीनुसार योग्य रणनीती आखली.

खरंच, सात्त्विक कीर्ती मिळणे हे मोठे भाग्य, पण त्या कीर्तीचा अहंकार होणे ही मोठी शोकांतिका. कारण ज्या क्षणी "मीच सात्त्विक आहे" अशी भावना निर्माण होते, त्याच क्षणी सात्त्विकतेचा पाया ढासळतो. म्हणूनच ही कीर्ती टिकवण्यासाठी अखंड आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे.

आजच्या काळात सात्त्विक कीर्ती मिळवणे आणि ती टिकवणे यामध्ये अनेक आव्हाने आहेत. काही महत्त्वाची आव्हाने अशी आहेत—

1. सात्त्विकतेची व्याख्या ढासळणे

पूर्वी सात्त्विक कीर्ती म्हणजे सत्य, संयम, परोपकार, आणि निःस्वार्थ सेवेवर आधारलेली असायची. पण आजच्या स्पर्धात्मक युगात प्रसिद्धी, सोशल मीडियावरील "इमेज बिल्डिंग," आणि मार्केटिंगच्या खेळात सात्त्विकतेची व्याख्या बदलली आहे. खरे सात्त्विक व्यक्ती प्रसिद्धीच्या शर्यतीत नसतात, त्यामुळे त्यांच्या कार्याची दखल घेतली जात नाही.

2. सत्याचा स्वीकार करण्यासाठी लागणारा धैर्याचा अभाव

धर्मराज युधिष्ठिराला सत्यनिष्ठेची कीर्ती लाभली कारण त्याने कधीही सत्याशी तडजोड केली नाही. पण आजच्या युगात सत्य बोलणे किंवा त्यानुसार वागणे कठीण होत चालले आहे. कारण सत्य उघड केल्याने स्वार्थी लोकांना त्रास होतो आणि ते विरोधक बनतात. त्यामुळे अनेकदा माणसाला "व्यावहारिक राहा" असं सांगितलं जातं, आणि सात्त्विकता टिकवणे कठीण होते.

3. धर्म आणि नीतीमत्तेचा बाजार मांडला जाणे

आज बऱ्याच ठिकाणी धर्म, अध्यात्म, आणि सात्त्विक जीवनशैली यांचाही बाजार मांडला जात आहे. स्वतःला सात्त्विक म्हणून मिरवणारे अनेकदा त्याचा उपयोग प्रतिष्ठेसाठी, प्रसिद्धीसाठी किंवा वैयक्तिक स्वार्थासाठी करतात. त्यामुळे खरी सात्त्विकता दुर्लक्षित होते, आणि खोटी कीर्ती मोठी होते.

4. सात्त्विकतेचा अहंकार निर्माण होणे

सात्त्विक माणसानेच जर "मीच सात्त्विक आहे" अशी भावना बाळगली, तर तोच अधोगतीला जातो. भगवद्गीतेमध्ये सांगितल्याप्रमाणे, जेव्हा मनुष्य आपल्या पुण्यकर्मांचा अहंकार बाळगतो, तेव्हा तो अधःपतनाच्या मार्गावर जातो. म्हणूनच सात्त्विकतेसोबत नम्रताही असणे आवश्यक आहे.

5. सोशल मीडियाच्या प्रभावामुळे वास्तविक कीर्तीला खतपाणी न मिळणे

आज प्रसिद्धी ही खऱ्या सत्कर्मांमुळे कमी आणि सोशल मीडियावरील ब्रँडिंगमुळे जास्त मिळते. त्यामुळे सात्त्विकतेच्या मार्गाने जाणाऱ्या व्यक्तींना त्यांचा योग्य मान मिळत नाही. खऱ्या सात्त्विक व्यक्तींच्या कार्याची दखल घेणारे कमी असतात, कारण त्यांचा मार्ग बाह्य दिखावेपेक्षा आंतरिक मूल्यांवर आधारित असतो.

उपाय काय?

सात्त्विकतेचा प्रचार प्रसिद्धीसाठी न करता, आत्मविकासासाठी करणे.

अहंकाराचा त्याग करून, सात्त्विक कर्मांची फळे इतरांसाठी अर्पण करणे.

सामाजिक आणि नैतिक मूल्ये जपणाऱ्या व्यक्तींना प्रोत्साहन देणे.

सात्त्विकता टिकवण्यासाठी अनुकूल समाजव्यवस्था उभी करणे.

शेवटचा विचार

सात्त्विक कीर्ती मिळवणे सोपे नाही, पण टिकवणे त्याहून कठीण आहे. युधिष्ठिर, हनुमान, विदुर यांसारख्या व्यक्तींनी सात्त्विकतेला प्रतिष्ठा दिली, पण ती अहंकारशून्य राहून टिकवली. आजच्या काळातही असेच आदर्श टिकवणे आवश्यक आहे, जेणेकरून खऱ्या सात्त्विकतेला महत्त्व मिळेल.

सात्त्विकतेची व्याख्या ढासळली

पूर्वी सात्त्विकता म्हणजे सत्य, संयम, निःस्वार्थता, परोपकार आणि आत्मशुद्धीचा मार्ग मानला जात असे. पण आजच्या काळात या संकल्पनेची व्याख्या हळूहळू बदलली आहे.

1. बाह्य आचारधर्माला सात्त्विकता समजले जात आहे

पूर्वी सात्त्विकता म्हणजे अंतःकरणाची शुद्धता आणि कृतिशुद्धी होती. पण आता ती केवळ काही बाह्य नियमांचे पालन, ठराविक आचारधर्म पाळणे, विशिष्ट वेषभूषा धारण करणे आणि कर्मकांड करणं एवढ्यावरच केंद्रित झालेली दिसते. खरे सात्त्विक व्यक्ती साधी राहणी ठेवतात, पण आता सात्त्विकतेचा बाजार मांडला जाऊन तिची बाह्य शोभा वाढवण्याचा प्रयत्न होतो.

2. प्रसिद्धीसाठी सात्त्विकतेचा वापर

पूर्वी सात्त्विकता ही नम्रतेशी जोडली जात होती, पण आज अनेक लोक ती प्रसिद्धीसाठी वापरतात. समाजमाध्यमांवर धर्म, सेवा आणि सात्त्विक जीवनशैलीचे "दृश्यात्मक प्रदर्शन" केले जाते. काहींना कीर्ती मिळते, पण ती खरी सात्त्विकता नसते. वास्तविक, सात्त्विकता स्वतःचा गाजावाजा करत नाही; ती कृतीतून प्रकट होते.

3. सात्त्विकता आणि यश यांची चुकीची सांगड

काहींना वाटते की सात्त्विक माणसाने नेहमी यशस्वी असले पाहिजे. जर कोणी साधेपणाने, सत्याने आणि निःस्वार्थ वृत्तीने वागत असेल आणि तरीही त्याला मोठे यश मिळत नसेल, तर त्याला दुर्बल किंवा व्यवहारशून्य मानले जाते. उलट, काही यशस्वी लोक स्वतःला सात्त्विक म्हणवून घेतात, पण त्यांच्या कर्मात आणि विचारसरणीत सात्त्विकतेचा अभाव असतो.

4. सात्त्विकता म्हणजे संन्यास नव्हे

पूर्वी गृहस्थाश्रमात राहूनही माणूस सात्त्विक राहू शकतो, हे गीतेत स्पष्ट सांगितले आहे. पण आज अनेकांना वाटते की सात्त्विकता म्हणजे संसार त्यागून आश्रमात जाणे, संन्यास घेणे किंवा एकांतवास करणे. वास्तविक, सात्त्विकता ही मानसिक स्थिती आहे—ती संसारात राहूनही ठेवता येते.

5. स्वार्थी सात्त्विकता वाढली

पूर्वी सात्त्विकता म्हणजे "सर्वांसाठी हितकारक" अशी वृत्ती होती. पण आज अनेकदा सात्त्विकतेचा वापर वैयक्तिक फायद्यासाठी केला जातो. काही लोक बाहेरून सात्त्विक वाटतात, पण त्यांचे कर्म केवळ स्वतःच्या प्रतिष्ठेसाठी असते. खऱ्या सात्त्विकतेमध्ये निःस्वार्थता असते; ती केवळ आत्मकेंद्रित उपकार नाही.

खऱ्या सात्त्विकतेचा मार्ग

सत्य, अहिंसा, निःस्वार्थ सेवा आणि विवेकबुद्धी यांचा स्वीकार

बाह्य कर्मकांडापेक्षा आंतरिक शुद्धतेवर भर

प्रसिद्धीपेक्षा शांत आणि विधायक कार्य

साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा राखणे

आपल्या कृतींचा अहंकार न ठेवता त्यांचा लाभ इतरांसाठी अर्पण करणे

निष्कर्ष

आजच्या युगात खऱ्या सात्त्विकतेला पुनर्स्थापित करणे आवश्यक आहे. यासाठी गीता, उपनिषदे, आणि ऋषी-मुनींच्या शिकवणी यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. सात्त्विकतेचा पाया कर्मशुद्धी, निःस्वार्थता आणि सत्य हेच असले पाहिजेत, केवळ बाह्य आचारधर्म नव्हे.

तुम्हाला यातून कोणता मुद्दा अधिक महत्त्वाचा वाटतो? किंवा यासंदर्भात तुमच्या चिंतनातून काही विशेष दृष्टिकोन आहे का?

बाह्य आचारधर्माला सात्त्विकता समजले जात आहे

पूर्वी सात्त्विकतेचा अर्थ होता मन, वचन आणि कर्म यांची शुद्धता. सात्त्विकता ही केवळ बाह्य आचरणावर अवलंबून नव्हती, तर ती अंतःकरणाच्या शुद्धतेतून प्रकट होत असे. परंतु आज सात्त्विकतेची व्याख्या बदलली आहे. ती आता विशिष्ट बाह्य वर्तन, पोशाख, आहार किंवा कर्मकांड यापुरती मर्यादित केली जात आहे. यामुळे खऱ्या सात्त्विकतेचा आत्मा हरवत चालला आहे.

१. बाह्य रूपावर अधिक भर

पूर्वी सात्त्विकता ही सत्य, त्याग आणि निःस्वार्थ भावनेने ओतप्रोत असे कर्म मानली जात होती. मात्र, आज ती विशिष्ट कपडे घालणे, विशिष्ट प्रकारचा आहार घेणे, काही ठराविक विधी करणे यापुरतीच मर्यादित झाली आहे. उदाहरणार्थ, कोणीतरी धार्मिक पोशाख घालतो, नियमाने पूजा करतो, पण व्यवहारात असत्य बोलतो किंवा स्वार्थीपणे वागतो, तर त्याला सात्त्विक मानले जाते. यामुळे खऱ्या सात्त्विकतेपेक्षा केवळ तिचे बाह्य प्रदर्शन महत्त्वाचे ठरते.

२. कर्मकांड आणि सात्त्विकतेची गल्लत

आध्यात्मिकता आणि सात्त्विकता ही कर्मकांडावर अवलंबून नसते. गीता स्पष्टपणे सांगते की "सात्त्विक कर्म ते असते, जे निःस्वार्थपणे, फळाच्या अपेक्षेशिवाय केले जाते." पण आजच्या काळात धार्मिक विधी, पूजा-पाठ, व्रत-वैकल्ये, उपवास या गोष्टींची जास्त महत्त्व दिले जाते, आणि त्यालाच सात्त्विकता समजले जाते. परंतु ही साधने आहेत, साध्य नव्हेत. खरी सात्त्विकता ही अंतःकरणात असते, ती बाह्य गोष्टींनी ठरवता येत नाही.

३. खऱ्या सात्त्विकतेपेक्षा प्रतिमा महत्त्वाची झाली आहे

आज अनेकदा लोकांना खरे सात्त्विक होण्यापेक्षा सात्त्विक दिसण्यात रस असतो. काही लोक बाहेरून सात्त्विकतेचा आव आणतात, पण त्यांच्या व्यवहारात सात्त्विकतेचा लवलेशही नसतो. सोशल मीडियावरही सात्त्विकतेचे "ब्रँडिंग" सुरू झाले आहे. कुणी मोठे दान केले की त्याची जाहिरात केली जाते, परंतु दान हे निःस्वार्थतेने, प्रसिद्धीच्या अपेक्षेशिवाय करायचे असते. यामुळे खऱ्या सात्त्विकतेचा विसर पडतो.

४. सात्त्विकता म्हणजे मानसिक स्थिती, बाह्य गोष्ट नव्हे

भगवद्गीतेमध्ये सांगितले आहे की "सात्त्विकता ही मनाची एक स्थिती आहे. ती कपड्यांनी, आहाराने किंवा कर्मकांडाने मिळत नाही, तर विचार आणि कर्मशुद्धीने मिळते."

एखादा माणूस साध्या कपड्यांत असला तरी तो सात्त्विक असू शकतो.

तो मांसाहार घेत असेल तरी त्याचे आचार-विचार शुद्ध असतील तर त्याला सात्त्विक म्हणता येईल.

कोणी सतत पूजा करत असेल, पण त्याचा स्वभाव कडवट, अहंकारी आणि स्वार्थी असेल, तर तो सात्त्विक नाही.

५. खऱ्या सात्त्विकतेचा मार्ग

सत्य आणि प्रामाणिकतेचा स्वीकार

निःस्वार्थ सेवा आणि त्याग

आंतरिक शुद्धतेवर भर देणे

कर्मकांडाच्या आहारी न जाता मनोधारणा शुद्ध करणे

अहंकाराचा त्याग करून सात्त्विकता आत्मसात करणे

निष्कर्ष

आज बाह्य गोष्टींना सात्त्विकतेचे लक्षण मानले जात आहे, पण गीता, उपनिषदं आणि ऋषिमुनींनी सांगितलेली खरी सात्त्विकता ही मन, विचार आणि कर्मशुद्धीवर आधारलेली असते. सात्त्विकता पोशाखाने किंवा कर्मकांडाने सिद्ध होत नाही, तर आत्मशुद्धीने आणि अहंकारविरहित कृतीने ती प्रकट होते. म्हणून, खरी सात्त्विकता ही बाह्य नव्हे, तर आंतरिक असावी, हे पुन्हा लक्षात घेण्याची गरज आहे.