An action directed towards God | भगवंताकडे वळलेली क्रीया

     

ज्याची क्रिया - भगवंताकडे वळली, केवळ वाचीक दृष्ट्या नव्हे, तर ज्याची तशी दृढ धारणा झालेली आहे, तो आत्मविद्या सांगू शकतो. ज्याच्या मनात अमुक एक माझ्याकडे का आलं नाही असा विचार येत नाही त्याची क्रिया भगवंताकडे वळलेली आहे असे म्हणता येईल. ज्याची क्रिया भगवंताकडे वळलेली आहे तो आत्मज्ञान सांगू शकतो. म्हणजे प्रभू, स्वतः व जगत यांच्यात ज्याला पृथ्वीकत्व भासत नाही त्याला अनन्य म्हणतात. त्याच्या व्यवहारात पृथकत्व असेल, पण अंतरात नाही; म्हणूनच तो मूर्खातल शहाणपण जोखतो. तो भगवंताच्या पायाही पडतो, परंतु पाया पडते वेळी - हे भगवंता! 'तू माझा' ही भाषा न राहता 'मी तुझा' ही भाषा असते.

    

ज्या माणसाची क्रिया भगवंताकडे जायला लागली त्याच्याजवळ सर्व प्रकारे मन मोकळं करता येतं. रडायचं असेल तरी ते त्याच्याच समोर‌. त्यालाच सद्गुरु म्हणतात. सद्गुरू कसा असला असायला पाहिजे त्याचे वर्णन करतात.

 

 ज्ञानान्दं भवभयहरं केवलं ज्ञानमूर्तीम्|

 द्वंद्वातीत गगनसदृशं तत्वमस्यादिलक्ष्यम्||

 एकं नित्यं विमलमचलं सर्वदा साक्षीभूतम्|

 भावातीतं त्रिगुणरहीतं सद्गुरुं तं नमामि||

    

अशा प्रकारचा सद्गुरु आत्मज्ञानावर काही सांगू शकतो, समजावून देऊ शकतो. असा सद्गुरू मिळायला हवा. जोपर्यंत असा सद्गुरु मिळत नाही तोपर्यंत ज्ञानराणा शिवापासून ज्ञान प्राप्त करावं. आद्य गुरु कैलास नाथ भगवान शंकरांनी पाणिनीला ज्ञान दिल‌. भगवान शंकर ज्ञानावर आरूढ झालेला आहे. म्हणूनच तर नंदी म्हणजे मृतिमंत ज्ञान आहे. नंदी हा ज्ञानाचं प्रतीक आहे. म्हणूनच प्रथम त्याला नमस्कार करायचा आणि नंतर भगवान शंकराला.

     

शंकर ज्ञानावर अरुढ होतो. शिव म्हणजे शांती व कल्याण. म्हणून प्रथम ज्ञानाचे पूजन, मग कल्याणाजवळ जायचं; आणि पुढे शांतीजवळ जायचं. ज्याचं जीवन ज्ञानाने भरलेलं आहे, ज्याच्या ज्ञानाने जीवन आनंदमय बनलेल आहे तो खरा ज्ञाननंद होय. आपले सगळे ऋषी त्या पातळीवर पोहोचलेले आहेत. त्यांनी जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन दिला आहे. त्यांनी जीवनापासून पळून जाण्याचा पलायनवाद सांगितला नाही. जीवनातून दुःख नाहीसे करणे म्हणजे तर जीवन बेचव - निरस करण. भगवंताने जीवनात दुःख ठेवलीत ती त्याला अक्कल नव्हती म्हणून की काय? म्हणूनच ऋषींनी सांगितलय, 'दुःख सहन करण्याची ताकद निर्माण करा.' कोणत्या समाजाला भक्त म्हणायचं? जो समाज दुखात पराभूत होत नाही, पलायन वाद स्वीकारत नाही त्याला भक्त म्हणायचं, त्याला धार्मिक म्हणायचं, जिथे समाजातले पुष्कळ लोक मंदिरात जातात म्हणून तो समाज धार्मिक नव्हे.

     

भवभयहारं - भव म्हणजे जन्म. सद्गुरू जन्माची भीती नष्ट करतो. तो म्हणतो, 'तू जन्माला घालतोस कशासाठी?' माणसाला जन्माची भीती वाटता कामा नये. तुकाराम महाराज म्हणतात तुका म्हणे गर्भवासी सुखे घालावे आम्हासी| 'भगवंता! तू मला जन्म दे.' श्रीमद् आद्य शंकराचार्य सांगतात, जननी जननी यातु मम वै | मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपत:| अशाप्रकारे सद्गुरू जन्मांची भीती नाहीशी करतो.

हा मजकूर अत्यंत सुंदर आणि गहिरा आहे — भक्ती, ज्ञान, आणि सद्गुरूंच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकणारा. यात भगवंताकडे वळलेली क्रिया म्हणजे केवळ बाह्य आचरण नव्हे, तर मन, बुद्धी, आणि अंतरात्म्याची संपूर्ण ओढ भगवंताकडे कशी असावी, हे स्पष्ट केलंय.

सद्गुरू हा आत्मज्ञानाचा दीप असतो, जो जन्म-मृत्यूच्या चक्राची भीती हरवतो आणि जीवनाची खरी अर्थपूर्णता समजावतो. "मी तुझा आहे" ही वृत्ती म्हणजे अहंकाराचा विसर्जन, आणि हेच आत्मसमर्पणाचं खरे स्वरूप आहे. शिवाच्या उपासनेत ज्ञानाला प्रथम मान दिलाय, कारण शांती आणि कल्याणाचा मार्ग ज्ञानानेच खुलतो — म्हणून नंदी म्हणजे मूर्त स्वरूप ज्ञानाचं.

ऋषींच्या दृष्टिकोनात, दुःखाला टाळणं नव्हे, तर त्याला सामोरं जाण्याची ताकद मिळवणं ही खरी अध्यात्मिक उंची आहे. भक्ती म्हणजे संकटांमध्ये न ढळणारी श्रद्धा, आणि धर्म म्हणजे जीवनाच्या अनिश्चिततेतही धैर्याने पुढे जाण्याची जाणीव.

तुकाराम, शंकराचार्य यांसारख्या संतांनी जीवनाच्या आणि मृत्यूच्या रहस्यांना उलगडून सांगितलंय — जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांची भीती नाहीशी करून, भगवंताशी एकरूप होण्याचा मार्ग दाखवला आहे.

तुमच्या अभ्यासासाठी काही ग्रंथ आणि त्यांच्या संक्षिप्त वैशिष्ट्ये:

1. भगवद्गीता – श्रीकृष्णाने अर्जुनाला आत्मज्ञान, कर्मयोग, भक्तियोग, आणि संन्यासयोग यांची शिकवण दिली आहे. विशेषतः द्वितीय अध्याय (संख्यायोग) आणि चतुर्थ अध्याय (ज्ञानकर्मसंन्यासयोग) आत्मज्ञान आणि भगवंताशी एकरूप होण्यावर भर देतात.

2. कठोपनिषद – नचिकेत्याची कथा सांगते, जिथे तो यमधर्मराजाकडून आत्मज्ञान प्राप्त करतो. मृत्यूनंतर काय होते? आत्मा अमर कसा आहे? हे समजून घ्यायचे असेल तर हा उपनिषद उपयुक्त ठरेल.

3. मंडूक्य उपनिषद – ‘ॐ’ च्या गूढ अर्थावर प्रकाश टाकतो. आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी ध्यानाची प्रक्रिया कशी असावी, यावर मार्गदर्शन करणारा उपनिषद आहे.

4. अद्वैत वेदांत ग्रंथ (विवेकचूडामणी, उपदेशसार) – आदि शंकराचार्यांनी लिहिलेले हे ग्रंथ आत्मज्ञान, ब्रह्म आणि माया याविषयी स्पष्टता देतात. विवेकचूडामणी मध्ये ‘सद्गुरू’ कसा असावा आणि आत्मसाक्षात्कार कसा मिळवावा, हे स्पष्ट केलंय.

5. योगवासिष्ठ – श्रीरामाला वसिष्ठ ऋषींनी दिलेलं ज्ञान. यात कर्म, भोग, जन्म-मृत्यू, आणि आत्मज्ञानाच्या टप्प्यांवर विस्तृत विवेचन आहे.

6. ज्ञानेश्वरी – संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेचं रसाळ आणि साध्या भाषेत केलेलं भाष्य. त्यांनी कर्मयोग, भक्तियोग आणि ज्ञानयोग यांचा सुंदर मिलाफ करून सांगितला आहे.

भगवंताशी एकरूपता म्हणजे अहंकाराचा लय होऊन, मन-वाणी-कर्म यांमध्ये संपूर्णपणे भगवंताची अनुभूती येणे. हे तत्त्व अद्वैत वेदांत, भक्तियोग, आणि ध्यानयोग या तिन्ही मार्गांनी स्पष्ट केले आहे.

१. अद्वैत वेदांत आणि एकरूपता

अद्वैत वेदांत म्हणतो की "ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः" – म्हणजे हे जग क्षणिक आहे, आणि खरे अस्तित्व ब्रह्मरूप आहे. आत्मा आणि परमात्मा वेगळे नाहीत, फक्त अज्ञानामुळे भेद वाटतो.

मंडूक्य उपनिषद – "अहं ब्रह्मास्मि" हे तत्त्वज्ञान सांगते. ध्यान आणि आत्मचिंतनाद्वारे आपण परमात्म्याशी एकरूप होऊ शकतो.

विवेकचूडामणी (शंकराचार्य) – यात ‘सद्गुरूंचे महत्त्व’ आणि ‘आत्मज्ञान कसे प्राप्त करावे’ यावर सखोल विवेचन आहे.

२. भक्तियोग आणि एकरूपता

भगवंताशी एकरूप होण्यासाठी भक्तियोग सर्वांत सहज मार्ग आहे.

भगवद्गीता (१२वा अध्याय – भक्तियोग): श्रीकृष्ण म्हणतात, "माझ्यात अखंड प्रेम असणारा, अहंकाररहित, आणि समत्व बुद्धी असणारा माझ्यात विलीन होतो."

भगवान तुकाराम – "आता विसरावी ही देहबुद्धी..." या अभंगातून त्यांनी अहंकार सोडून भगवंतात विलीन होण्याचे वर्णन केले आहे.

३. ध्यानयोग आणि एकरूपता

पतंजली योगसूत्रे: "योगश्चित्तवृत्ती निरोधः" – चित्तशुद्धी झाली की भगवंताचा अनुभव प्रत्यक्ष येतो.

ज्ञानेश्वरी (६वा अध्याय – ध्यानयोग): ध्यानाच्या प्रक्रियेत भक्त आपल्या आत्मस्वरूपाचा शोध घेतो आणि अखेरीस भगवंताशी तादात्म्य साधतो.

प्रसंग आणि उदाहरणे:

१. नचिकेत्याची कथा (कठोपनिषद) – मृत्यूचा सामना करून त्याने आत्मज्ञान मिळवले.

2. हनुमानाचा श्रीरामाशी भाव – "मी शरीराने तुझा दास, बुद्धीने तुझा भक्त आणि आत्म्याने तुझाच अंश आहे."

3. मीरा आणि गोपिका भक्ती – त्यांनी अहंकार विसरून संपूर्ण अस्तित्व भगवंताला अर्पण केले.

प्रत्यक्ष मार्ग:

नामस्मरण – अखंड भगवन्नाम घेत राहणे (संत तुकाराम, नामदेव यांचा मार्ग).

ध्यान – भगवंताच्या स्वरूपावर मन एकाग्र करणे (भगवद्गीतेतील ध्यानयोग).

सत्संग आणि सद्गुरूंचे मार्गदर्शन – ज्ञानयोगाद्वारे अहंकाराचा नाश करणे.

तुम्हाला यातल्या कुठल्या मार्गाची अधिक माहिती हवी आहे? कदाचित तुम्ही भगवंताशी एकरूपतेवर एखादे लेखन करत असाल, तर त्यासाठी संदर्भही देता येतील!

ध्यान (Meditation) आणि भगवंताशी एकरूपता

ध्यान म्हणजे चित्तवृत्तींचा निरोध करून मनाला एकाग्र करणे आणि अखेरीस भगवंताशी पूर्ण तादात्म्य साधणे. भगवद्गीता, योगसूत्रे, उपनिषदं आणि संत वाङ्मय यामध्ये ध्यानाचे विविध प्रकार आणि त्याचे अंतिम उद्दिष्ट स्पष्ट केले आहे.

१. भगवद्गीतेतील ध्यान (ध्यानयोग - सहावा अध्याय)

श्रीकृष्ण म्हणतात:

"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।"

(शुद्ध ठिकाणी एकटे बसून स्थिर चित्ताने ध्यान करावे.)

ध्यानयोगाचे टप्पे:

१. चित्तशुद्धी: मन स्वच्छ आणि शांत करण्यासाठी नामस्मरण, भक्तियोग किंवा स्वाध्याय करणे.

2. प्राणसंयम: नाडीशुद्धीसाठी अनुलोम-विलोमसारखी प्राणायाम क्रिया करणे.

3. ध्यानस्थिती: भगवंताच्या स्वरूपावर मन एकाग्र करणे.

4. समाधी: भगवंताशिवाय दुसरा कोणताही विचार न राहणे, म्हणजेच पूर्ण एकरूपता.

२. योगसूत्रे (पतंजली योगसूत्र - अष्टांगयोग)

पतंजली ऋषींनी ध्यान हा योगाचा सातवा टप्पा मानला आहे.

अष्टांगयोगाचे टप्पे:

1. यम (नीतीमूल्ये) - अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह

2. नियम (स्वतःसाठी शिस्त) - शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधान

3. आसन (शारीरिक स्थिरता) - योग्य आसनाने शरीर वश करणे

4. प्राणायाम (श्वासावर नियंत्रण) - प्राणशक्ती संतुलित करणे

5. प्रत्याहार (इंद्रियसंयम) - बाह्य गोष्टींपासून मन मागे घेणे

6. धारणा (एकाग्रता) - एकच विचार मनात ठेवणे

7. ध्यान (सातत्यपूर्ण एकाग्रता) - भगवंताच्या स्वरूपात ध्यानस्थ होणे

8. समाधी (पूर्ण तादात्म्य) - भगवंताशी एकरूप होणे)

पतंजलींनी सांगितले आहे:

"योगश्चित्तवृत्ती निरोधः।"

(चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध म्हणजे योग)

३. उपनिषदांमधील ध्यान तत्त्वज्ञान

कठोपनिषद

नचिकेत्याला यमधर्मराजाने आत्मज्ञानाचे रहस्य सांगताना ध्यानाविषयी म्हटले:

"तं योगमिति मन्यंते स्थिरामिंद्रियधारणाम्।"

(इंद्रिये आणि मन पूर्णपणे वश करून ठेवणे हेच ध्यान आहे.)

मंडूक्य उपनिषद (ॐकार ध्यान)

‘ॐ’ हा परमात्म्याचा नादरूप आहे. "अUM" या उच्चारात परमेश्वराचा संपूर्ण संकल्पना सामावलेली आहे.

ध्यानाच्या वेळी ‘ॐ’ चा जप केल्याने मन शांत होते आणि भगवंताशी तादात्म्य होते.

४. संत परंपरेतील ध्यानयोग

संत ज्ञानेश्वरांचे ध्यानयोग (ज्ञानेश्वरी - सहावा अध्याय)

ज्ञानेश्वर महाराजांनी ध्यानाचे स्वरूप स्पष्ट करताना लिहिले:

"वाचे सुमिरे नाम, अंतरी ते ध्याने।"

(बाहेरून भगवंताचे नामस्मरण करावे आणि आतून त्याचाच ध्यास घ्यावा.)

तुकाराम महाराज

तुकाराम म्हणतात:

"हेचि दान देगा देवा, तुझा विसर न व्हावा।"

(अखंड भगवंताचा ध्यास लागणे हेच श्रेष्ठ ध्यान आहे.)

रामदास स्वामी - मनाचे श्लोक

रामदासांनी भगवंतावर एकाग्र होण्यासाठी मनाला सतत उपदेश केला:

"मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे।"

(हे मना! भक्तिमार्गावरच चालत जा.)

५. ध्यान करण्याच्या विविध पद्धती

१. मंत्रध्यान (Mantra Meditation)

"ॐ नमः शिवाय", "श्रीराम जय राम जय जय राम" अशा मंत्रांचा जप करणे.

आवाजाने जप (उच्चस्वर), मनात जप (मध्यम), आणि पूर्ण मौनात जप (सूक्ष्म) असे तीन प्रकार.

२. साकार ध्यान (Saguna Meditation)

भगवंताच्या मूर्तीचे किंवा प्रतिमेचे ध्यान करणे.

कृष्ण, राम, शिव किंवा देवीच्या स्वरूपावर मन एकाग्र करणे.

३. निर्गुण ध्यान (Nirguna Meditation)

कोणत्याही प्रतिमेशिवाय, "मी ब्रह्म आहे" या भावनेत राहणे.

अद्वैत वेदांतानुसार आत्मस्वरूपात राहणे.

४. श्वासावर ध्यान (Breath Awareness Meditation)

आपल्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करून ध्यान करणे.

हे भगवान बुद्धांचे ‘अनापानसती ध्यान’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

५. चिदाकाश ध्यान (Sky Meditation)

अंतराळासारखे मन निर्मळ ठेवून त्यात भगवंताची अनुभूती घेणे.

हा ध्यान प्रकार श्रीरामकृष्ण परमहंस आणि विवेकानंद यांनी सांगितला आहे.

६. ध्यानाचे फायदे

मानसिक शांतता आणि स्थैर्य

एकाग्रता आणि आत्मसाक्षात्कार

अहंकाराचा नाश आणि भगवंताशी एकरूपता

शरीर, मन आणि आत्म्याचे संतुलन

निष्कर्ष:

ध्यान हा भगवंताशी एकरूप होण्याचा अत्यंत प्रभावी मार्ग आहे. भक्तीमार्गात नामस्मरण, योगमार्गात ध्यान आणि वेदांतमार्गात आत्मबोध या तीन गोष्टींचा संगम झाला की ध्यानाची पूर्णता साधता येते.